Poznaj historię nieistniejących wsi, starych sadów i kapliczek

Naucz się dostrzegać w górskiej dolinie lub lesie ślady dawnego życia: zdziczałe jabłonie, podmurówki chyż, kamienne piwnice, studnie i przydrożne krzyże.

W opuszczonych wsiach zwracaj szczególną uwagę pod nogi w wysokiej trawie: niezabezpieczone stare studnie i zapadające się kamienne piwnice stanowią poważne zagrożenie poza wydeptaną ścieżką.

Jak czytać ślady dawnej osady w pozornie dzikiej dolinie

  1. 01

    Wypatruj drzew owocowych i lip pośrodku lasu

    Rząd starych jabłoni, grusz lub czereśni w dolinie to pewny znak dawnych sadów przydomowych, a kępa wiekowych lip i jesionów niemal zawsze otacza cerkwisko lub cmentarz.

  2. 02

    Zauważ podłużne tarasy rolne na zboczach wzgórz

    Równe schodki ziemi porośnięte dziś łąką lub lasem (tak zwane miedze i terasy orne) powstawały przez pokolenia ręcznego odkamieniania wąskich górskich zagonów.

  3. 03

    Przyjrzyj się kamieniarce przydrożnych krzyży

    W Beskidzie Niskim i na Roztoczu piaskowcowe krzyże i figury wykuwali wiejscy mistrzowie kamieniarscy — inskrypcje cyrylicą lub łacinką podają nazwisko fundatora i rok.

  4. 04

    Zachowaj ciszę i nie zabieraj znalezionych przedmiotów

    Zardzewiałe okucia, kafle piecowe czy fragmenty naczyń leżące przy podmurówkach są częścią krajobrazu pamięci i na terenach chronionych muszą pozostać na miejscu.

Przykład działania

Obserwacja na szlaku

Idę szeroką łąką w dolinie Beskidu Niskiego. Nie ma ani jednego budynku, ale co kilkadziesiąt metrów rosną pojedyncze stare jabłonie i widać kępę wielkich lip na pagórku.

Odczytanie krajobrazu

Idziesz dokładnie dawną drogą wiejską wzdłuż potoku — to była wieś łańcuchówka. Każda stara jabłoń wyznacza miejsce, gdzie do lat 40. XX wieku stała drewniana łemkowska chyża z sadem, natomiast kępa starych lip na wzniesieniu kryje dawne cerkwisko i przycerkiewny cmentarz. Jeśli podejdziesz ostrożnie ścieżką pod lipy, zobaczysz kamienną podmurówkę tróudzielnej świątyni i kute krzyże.

Drzewa i ukształtowanie ziemi przechowują dokładny plan wsi długo po tym, jak zniknęło drewno.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego nie wolno schodzić w gęste pokrzywy wokół dawnych podmurówek?

W każdej zagrodzie znajdowała się głęboka studnia cembrowana kamieniem oraz sklepiona piwnica na ziemniaki, które po dziesięcioleciach zarastają i grożą wpadnięciem.

Co oznacza symbol drzwi wejściowych stojących samotnie na łące w Bieszczadach i Beskidzie?

Symboliczne drewniane futryny z tabliczką informacyjną ustawiono na szlakach historycznych, aby upamiętnić próg nieistniejącej wsi i przybliżyć jej dawną liczbę domów.

W jakich jeszcze regionach Polski można wędrować śladem dawnych osad?

Bardzo ciekawe są ślady wsi mazurskich w Puszczy Piskiej, osad olęderskich nad Wisłą i Wartą oraz opuszczonej wsi Wielki Las czy Gross Iser w Górach Izerskich.

Dowiedz się więcej

Powiązane poradniki i wyjaśnienia do tego zadania